Een interview met dominee Joke Zuidema van de Vrijheidskerk in Alkmaar.
Auteur: Erna Peijnenburg is in Alkmaar pastoor van de Oud-Katholieke parochie van de H. Laurentius.
In Alkmaar is de Oud-Katholieke parochie actief betrokken bij de Alkmaarse Raad van Kerken. De kerken werken samen op het gebied van diaconie en catechese en eens per jaar is er ook een grote oecumenische dienst, waarvoor ook een grote kerk nodig is. Dè Grote Kerk van Alkmaar, bijvoorbeeld.
Maar voordat we een poging konden wagen om die te huren werd er al een spaak in het wiel gestoken. Collega Joke Zuidema, dominee in de Alkmaarse Vrijheidskerk, probeerde de kerk voor een ander doel te huren, maar liep tegen een onverwachte blokkade aan. Onbedoeld werd ze het middelpunt van een kwestie die groter werd dan ze had kunnen vermoeden. Ze werd gevraagd voor interviews met landelijke kranten en ook programma’s als Hart voor Nederland probeerden haar in de studio te krijgen. Ze hield het allemaal af. Ik mocht haar wel interviewen.
Kerk-rel Kerk-rel? Mijn collega Joke Zuidema en ik kijken elkaar verbaasd aan. Maar onder die titel stond in de Alkmaarse Courant onlangs een paginagroot artikel over de weigering van de Grote Kerk om die kerk te verhuren aan de Protestante Gemeente. ‘Binnen onze organisatie is besloten de kerk niet te verhuren voor gebedsdiensten en missen’, was de koele afwijzing die Joke ontving op haar vraag naar de mogelijkheden en kosten.
De Grote Laurenskerk van Alkmaar, die gebouwd werd van 1470 tot 1518, is van oorsprong een katholieke kerk die in 1573 een protestantse kerk werd. Het is een prachtige gotische kerk die midden in de stad staat. In 1996 moest de Protestante Gemeente het gebouw afstoten omdat de onderhouds- en verwarmingskosten niet meer op te brengen waren. Tegenwoordig is de Grote Kerk onderdeel van Stichting Theater De Vest/Grote Sint Laurenskerk in gebruik als locatie voor evenementen, concerten en tentoonstellingen.
Joke, je raakte verzeild in iets dat door de krant ‘de kerk-rel’ werd genoemd. Wat is er gebeurd? “De twee protestante wijkgemeenten van Alkmaar willen graag met Pasen een soort Paasoratorium laten plaatsvinden, een dienst met veel muziek. Voor zo’n grote dienst zijn onze beide kerken te klein. We zochten dus een grotere ruimte en vroegen ons af of het in de Grote Kerk zou kunnen, natuurlijk een prachtige locatie. Ik schreef een mail om te vragen naar de mogelijkheden en de kosten. En daar kreeg ik dus die afwijzing op terug, dat ze geen gebedsdiensten in huis willen hebben. Ik uitte mijn verbazing en ook wel boosheid daarover tegen een paar mensen van de Alkmaarse ChristenUnie, die ik zeer toevallig diezelfde dag sprak. Zij waren eigenlijk meteen heel verontwaardigd, noemden het discriminatie op grond van religie en zetten het op de agenda van de Alkmaarse gemeenteraad. Maar die agenda komt ook altijd onder de ogen van de mensen van het NoordHollands Dagblad, en die pakten het meteen op. Ze hebben er meerdere grote artikelen aan gewijd en zijn ook met een camera de straat op gegaan om aan willekeurige mensen te vragen wat zij er van vonden. De kwestie heeft uiteindelijk zelfs tot vragen in de Tweede Kamer geleid.”
De ChristenUnie noemt het discriminatie. Hoe zou jij het zelf verwoorden? “Voor mij is het in de kern een verschil van inzicht over wat een kerkdienst is, en hoe normaal dat eigenlijk is. Een kerkdienst is, eigenlijk wel vergelijkbaar met een voorstelling of een concert, iets waar mensen iets aan kunnen beleven dat met zingeving te maken heeft. Je kunt daar terecht met wat er in je leven speelt. Een kerkdienst staat niet tegenover maar midden in de wereld. Uit de weigering om een gebedsdienst toe te laten spreekt het idee dat je ervoor op je hoede moet zijn. Want: in kerken zouden vooral dingen worden verboden, zoals euthanasie en abortus. En de taal is wereldvreemd en onbegrijpelijk. Helaas wordt het beeld van wat kerk is daarbij ook nogal eens bepaald door excessen, die gemakkelijk de media halen. Ik merk het ook regelmatig in contact met mensen die nooit in de kerk komen en die je dan wel ontmoet bij de voorbereiding van een uitvaart. Die zijn dan verbaasd over het begrip en de mogelijkheden die ze in kerken ervaren en hoe eigentijds, mooi en troostend zo’n kerkelijk afscheid kan zijn. Dat dat allemaal kán, hoor je dan. Wat dat betreft: de beste manier om het soms vreemde beeld dat mensen hebben bij kerk weg te nemen is iets dat we allemaal kunnen proberen te doen: Neem eens een vriend of familielid mee naar de kerkdienst. Er gaat soms een wereld voor hen open!”
De directeur van de Grote Kerk zegt dat door het houden van een kerkdienst het ‘open karakter’ van de Grote Kerk zou worden aangetast. Hoe zie jij dat? “Dat is geen argument om een kerkdienst te weigeren. Kerken zelf organiseren ook wel eens ‘profane’ activiteiten, zoals een concert, en ik heb nog nooit gehoord dat mensen er dan niet naar toe zouden willen omdat het in een gebouw is waar – op een ander moment – ook kerkdiensten worden gehouden. Bovendien is de Grote Kerk als gebouw natuurlijk ook niet neutraal. Het is niet meer in gebruik als kerk, maar mensen zien het nog wel als een kerk. Daarom vond ik de reactie van één van de mensen die door TV Noord-Holland op straat werd geïnterviewd ook wel grappig: ‘Als je om die reden elke kerkdienst weigert kun je ook beter het haantje van de toren slopen.’”
Wat zegt deze kwestie over de rol en positie van kerken in onze samenleving? “Dat er toch soms nog veel onbegrip heerst over wat kerken zijn en wat daarin gebeurt. Ik denk dat het van ons vraagt dat we er hard aan blijven werken om dit beeld te veranderen. Het beeld van de kerk is toch nog vaak dat dat een plek is waar van alles niet mag. In die context is de kerk dan alleen interessant als iets uit het verleden, en daar moet het dan ook vooral maar blijven. Dat is bijvoorbeeld te zien aan het project Hallelujah! Actuele altaarstukken, dat binnenkort haar derde editie in de Grote Kerk beleeft. In dit project gaan ‘urgente maatschappelijke vraagstukken een inhoudelijke dialoog aan met de monumentale kerkruimte’. Ze proberen nieuwe kunst in dialoog te brengen met wat er vroeger in die kerk werd beleefd, maar willen dan toch graag de religie iets van vroeger houden. Dat is ook hoe de Stichting Theater De Vest/ Grote Sint Laurenskerk het gebouw nu beschouwt. Het wordt gezien als cultuur-historisch erfgoed, maar een relatie met de huidige christelijke geloofsgemeenschappen en met levend geloof wordt afgehouden. Het zou zo veel waard zijn als we die kloof zouden kunnen dichten.”
Hoe hoop je dat het verder gaat? Denk je dat dit alles iets goeds kan opleveren? “Ik ben blij met het feit dat de ChristenUnie deze situatie in de Alkmaarse gemeenteraad aan de orde heeft gesteld. Het is goed dat nu ook daar wordt nagedacht over die weigering van de Grote Kerk om een kerkdienst toe te laten. Ik hoop dat het zal leiden tot meer ruimte voor kerken en tot meer begrip voor waar kerken mee bezig zijn.”
Tenslotte. Hoe was het voor jou om ineens in het centrum van deze ‘rel’ te staan? Hoe heb je het beleefd en welke keuzes heb je erin gemaakt?
“Ik was heel verbaasd over wat er allemaal gebeurde en over hoeveel reacties ik kreeg. Er waren ook meerdere journalisten die me wilden spreken, van kranten en ook het tv-programma’s zoals Hart van Nederland. Ik heb dat allemaal afgehouden. Ik richt me namelijk veel liever op het gesprek met de directeur van de Grote Kerk en eventueel met de gemeente Alkmaar. Je wilt zo’n proces een kans geven en niet verzwaren door vooraf allerlei uitspraken in de media te doen. En bovendien: ik twijfel er aan of je in een televisieprogramma kans maakt een redelijk beeld van kerk te schetsen of dat ze alleen maar geïnteresseerd zijn in de kwestie als een pikante rel. Daar schieten we als kerk niet veel mee op. Het heeft geen zin deze zaak op te blazen.” “Ook in de manier hoe je hier mee omgaat kun je laten zien dat je christen bent. Dat je er niet voor kiest makkelijk te scoren als je weet dat je toch wel kunt rekenen op de verontwaardiging van mensen. Het is zo makkelijk om mensen in hokjes te plaatsen. De directeur van de Grote Kerk kreeg naar aanleiding van deze kwestie ook een aantal hele onverkwikkelijke reacties per mail. Dat is zo onnodig en onvruchtbaar. Daarom zet ik veel liever in op gesprek en kijken of we kunnen werken aan meer begrip en vertrouwen. Die gesprekken zijn nu gaande en ik zie voorzichtige openingen om te komen tot een verandering van deze situatie. Wellicht is het in de toekomst daardoor mogelijk de Grote Kerk wel te huren voor een kerkdienst. Het is misschien minder spectaculair dan een luid protest, maar het levert wel veel meer op!”