Bij de installatie van Sarah Mullally als eerste vrouwelijke aartsbisschop van Canterbury reflecteert aartsbisschop Bernd Wallet op leiderschap, zorg en hoop in een verdeelde kerk.
Woensdag 25 maart hoop ik de installatie van Sarah Mullally als de 106e Aartsbisschop van Canterbury mee te maken. Haar intronisatie valt op het hoogfeest van de Aankondiging van de Heer aan de heilige maagd Maria. De Annunciatie is een dag die hoop en verwachting uitstraalt door het ‘ja’ van Maria. Moge ook Sarahs ‘ja’ een nieuwe toekomst openen.
Eerste vrouwelijke aartsbisschop
De afgelopen dagen liep de nieuwe aartsbisschop de pelgrimsroute van Londen, waar zij bisschop was, naar Canterbury. Ze deed dit in de voetsporen van haar verre voorganger Thomas Becket. Zo drukte ze met haar pelgrimage uit dat zij in een lange traditie staat en die voortzet. Haar wandeling, langs scholen, kerken en heilige plaatsen, is tegelijk kenmerkend voor haar leiderschap: niet van bovenaf, maar luisterend onderweg, in verbinding met mensen.
In het jaar 597 werd de heilige Augustinus, door paus Gregorius de Grote naar Engeland gezonden en benoemd tot eerste aartsbisschop van Canterbury. In de ruim veertien eeuwen die daarop volgden namen 104 opeenvolgende bisschoppen zijn zetel in, en werden daarmee het hoofd van de kerk die sinds 1215 ook wel Ecclesia Anglicana genoemd wordt, de Kerk van Engeland.
Tussen hen bestonden enorme verschillen in pastorale stijl, spiritualiteit en theologische overtuiging. Tot 1534 stonden zij in kerkelijke gemeenschap met Rome, daarna meestal niet meer. Maar minstens één ding hadden zij tot nu toe gemeen: zij waren allemaal man. Als op het hoogfeest van de Annunciatie in Canterbury Cathedral Sarah Mullally wordt geïnstalleerd als 106e aartsbisschop van Canterbury, wordt zij de eerste vrouw op de zetel van de H. Augustinus.
Vanuit de bijna honderdjarige volledige kerkelijke communie tussen de oud-katholieke en anglicaanse kerken zie ik ernaar uit als president van de Unie van Utrecht deze dag mee te kunnen vieren. Voor ons, en voor velen binnen de Church of England en de wereldwijde Anglican Communion, is haar benoeming een bemoedigend teken. Haar benoeming onderstreept de gelijkwaardigheid van vrouwen en mannen in het drievoudig apostolisch ambt. Het is een recent ingezette ontwikkeling die nu snel gaat. Pas sinds 2014 kunnen vrouwen in de Kerk van Engeland tot bisschop worden gewijd. Dat het hoogste ambt nu al door een vrouw wordt bekleed, is daarom geen vanzelfsprekendheid, maar een duidelijke keuze: haar benoeming markeert dat de kerk haar eigen beslissingen serieus wil nemen.
Uitdagingen voor leiderschap
Die keuze schept ook verplichtingen. De kerk heeft met haar benoeming uitgesproken dat het drievoudig ambt openstaat voor vrouwen, maar daarmee is de strijd tegen diepgewortelde vooroordelen en structurele uitsluiting niet gestreden. Integendeel: de eenheid die in de doop aan alle volgelingen van Christus is geschonken, vraagt nu om een consistente en blijvende inzet voor gelijkwaardigheid van gedoopten in alle geledingen van de kerk. Deze spanning is één van de vele uitdagingen waarvoor aartsbisschop Sarah Mullally staat.
Na haar benoeming verschenen op sociale media berichten waarin werd beweerd dat de zetel van Canterbury nu “feitelijk vacant” zou blijven. Ernstiger is dat ook sommige bisschoppen en priesters zich niet bij haar gezag willen neerleggen, en afstand houden van haar installatie. Daarbij speelt de groeiende invloed van GAFCON (Global Anglican Future Conference) een rol, een wereldwijd netwerk van oppositionele kerken dat zich als “anglicaans” presenteert en onder meer de liefdevolle houding van Mullally ten opzichte van LHBTI-ers als “onbijbels” afwijst. Zal de Anglican Communion verder gaan scheuren?
Daarnaast staat aartsbisschop Sarah voor de zware opgave om vertrouwen te herstellen na misbruikschandalen die de Kerk van Engeland diep hebben geraakt. De noodzaak daarvoor werd pijnlijk onderstreept door het aftreden van haar voorganger Justin Welby, die de consequenties moest dragen van institutioneel falen rond de bescherming van kwetsbare mensen. Ook rond haar eigen functioneren als bisschop van Londen zijn vragen gesteld. Een onafhankelijk onderzoek heeft haar vrijgepleit van bewust wangedrag, al wees het wel op missers in de communicatie. De zaak is daarmee afgesloten, maar de pijn en de gevoeligheid ervan blijven. Mullally heeft duidelijk gemaakt dat zij de stem van slachtoffers en overlevenden centraal wil stellen en de kerk tot een veilige plaats wil maken voor iedereen.
Leiderschap vanuit de zorg
Haar persoonlijke achtergrond versterkt dit leiderschap. Sarah Mullally komt niet voort uit een academisch of kerkelijk elitecircuit, maar uit de zorg.
Jarenlang droeg zij bestuurlijke verantwoordelijkheid binnen de publieke gezondheidszorg, waar nabijheid, samenwerking en aandacht voor de kwetsbare geen abstracte waarden zijn, maar dagelijkse noodzaak. Tegelijkertijd begon ze op vrijwillige basis als priester in parochies te werken. Ze kent het volle echte leven van mensen in zeer uiteenlopende omstandigheden.
Juist dat maakt haar leiderschap een tegenbeeld van autoritaire en exclusieve vormen van kerk-zijn, die zich vandaag soms verbinden met nationalistische agenda’s. Ook in kerkelijke contexten is de verleiding groot om het christelijk geloof in te zetten als onderscheidingsteken van ‘wij’ tegenover ‘zij’. Tegenover dergelijke vormen van christelijk nationalisme benadrukt Mullally consequent gastvrijheid, luisteren en gezamenlijk zoeken naar wat mensen verbindt. Daarmee biedt zij niet alleen richting aan haar eigen kerk, maar ook een belangrijk referentiepunt voor het bredere oecumenische gesprek over leiderschap en publieke verantwoordelijkheid van kerken in Europa.
Haar eerste optreden als aartsbisschop in de Generale Synode in februari liet direct zien wat voor leider zij wil zijn. Met een rustig en zorgvuldig optreden wist zij vertrouwen te wekken, onder meer door haar nadruk op transparantie, verantwoording en een trauma-sensitieve benadering van het dossier veilige kerk. Het werd door velen gezien als een noodzakelijke correctie op eerdere tekortkomingen, zonder te vervallen in afrekening of triomfalisme. Synodeleden en journalisten spraken over een merkbaar andere toon: minder gericht op nieuwe programma’s, meer op luisteren. Mullally nam zichtbaar de tijd voor persoonlijke ontmoetingen, toonde zich niet bang om onzekerheid te benoemen, en riep de synode op tot hoop en vertrouwen in God. Het zijn geen spectaculaire ingrepen, maar duidelijke tekenen van een leiderschap dat ruimte schept in een verdeelde kerk.
Kritische verbondenheid
In de belangrijkste issues die de kerk op dit moment verdelen is noch de Church of England, noch de Anglican Communion uniek. Het zal voor aartsbisschop Sarah op haar pelgrimstocht de komende jaren wijsheid, geestelijk onderscheidingsvermogen en volharding vergen om deze spanningen vruchtbaar te hanteren, zonder de eenheid in Christus te verwarren met uniformiteit of uitsluiting.
Die wijsheid bidden wij haar van harte toe. Het feest van de Aankondiging herinnert eraan dat Gods toekomst begint waar mensen bereid zijn hun leven beschikbaar te stellen. In dat vertrouwen mag Sarah Mullally haar ambt aanvaarden. Wij zien uit naar de voortzetting van de kostbare verbondenheid tussen onze kerken, in wederzijds respect, kritisch vertrouwen en gedeelde hoop in Jezus Christus, onze Verlosser.
Bernd Wallet Aartsbisschop van Utrecht