“Zo, ik ben er klaar voor! We gaan een nieuwe bisschop kiezen!” Tijdens de pauze tussen de ‘Mis ter ere van de Heilige Geest’ en de eerste stemronde kijkt de Amsterdamse pastoor Michael van de Berg zijn Haarlemse collega Robert Frede guitig aan. Frede en Van de Berg zijn als respectievelijk eerste en tweede ‘vicaris sede vacante’ namens het bisdom eindverantwoordelijk voor het afscheid van de uitzwaaiende bisschop van Haarlem, de verkiezing van een nieuwe en de wijding van de 19de bisschop van Haarlem. Het is zaterdag 29 augustus en het tweede bedrijf in dit drieluik gaat beginnen.
Medio november 2025 maakte bisschop Dick Schoon bekend dat hij in de zomer van het volgende jaar zou terugtreden wegens het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. Bij zijn aantreden in 2008, kort na het overlijden van zijn voorganger Bert Wirix, had hij zelf gerekend op een periode van een jaar of tien. Het werd wat langer maar bisschop Dick zei te willen voorkomen dat “we wederzijds met een zucht van verlichting afscheid van elkaar moeten nemen”. Die zucht heeft op 27 juni dan ook niet geklonken toen de bisschop zijn staf aan deken Robert Frede overhandigde die deze daarna plechtig op het hoofdaltaar in de Haarlemse kathedraal neerlegde. De emeritus-bisschop hield zich op 29 augustus wijselijk op afstand maar stond wel in de coulissen klaar, ook omdat hij op loopafstand van de kathedraal woont, om zijn opvolger te feliciteren.
Augustinus
Voor het verkiezen van een nieuwe bisschop grijpt de Oud-Katholieke Kerk terug op de praktijk van de eerste eeuwen na het ontstaan van de prille christelijke geloofsgemeenschap. Waar in de Rooms-Katholieke Kerk gaandeweg de bisschop van Rome steeds meer greep kreeg op het benoemingsproces en sinds de 19de eeuw vrijwel voor alle bisschopsbenoemingen tekent, was dat in de Vroege Kerk nog een zaak van het bisdom zelf. Ook Augustinus, misschien wel de bekendste bisschop van die tijd en een toonaangevende kerkleraar, werd door zijn eigen bisdom verkozen. Er ging soms nog wel een briefje naar de paus met een verzoek om de verkiezing te bekrachtigen maar het mandaat lag bij de geestelijken van het bisdom zelf. Dat is nog steeds de route die de Oud-Katholieke Kerk vasthoudt, waarbij sinds een eeuw ook de stem van leken-vertegenwoordigers van de parochies gehoord wordt.
Kiescollege
Het Kiescollege dat op 29 augustus aantrad, omvatte de twaalf actieve geestelijken van het bisdom en zes leken. Met een enkelvoudige meerderheid van tien stemmen zou de keuze voor de 19de bisschop van Haarlem een feit zijn. In principe zijn alle geestelijken die in de Oud-Katholieke Kerk van Nederland actief zijn, verkiesbaar voor het bisschopsambt, mits zij tenminste vijf jaar als geestelijke functioneren en niet ouder zijn dan de pensioengerechtigde leeftijd plus vijf jaar. Daarmee kwam het aantal theoretische kandidaten uit op twintig vrouwen en mannen.
Loterij
Dat maakte het niet tot een volledig onvoorspelbare loterij. Op vertrouwelijke basis vonden gesprekken plaats over het beoogde profiel voor een nieuwe kandidaat. Ook mochten mensen aangeven of ze daadwerkelijk beschikbaar waren. Er konden allerlei redenen denkbaar zijn om daar over te twijfelen, bijvoorbeeld vanwege privé redenen die een verhuizing naar het Haarlemse in de weg stonden of aarzelingen bij deze bestuurlijke rol. In ieder geval is de bisschopsverkiezing altijd strikt geheim. Het is ook niet de bedoeling dat kandidaten campagne voeren om stemmen te winnen, zoals we kennen in politieke kringen.
Duizendpoot
“Wij zoeken een duizendpoot, maar hoe vinden we die? Iedereen herkent deze woorden wel: out of the box denken, teamplayer, hands-on mentaliteit, stressbestending, duizendpoot, pro-actief. Het zijn de meest gebruikte clichés en ‘jeukwoorden’ in Nederlandse vacatureteksten. Ze beschrijven hoe iemand moet zijn, wat er verwacht wordt van een kandidaat. Stel dat we vandaag geen bisschop zouden verkiezen, maar een bisschopsvacature hadden uitgeschreven. Waar zouden we dan naar zoeken? Een nieuwe bisschop moet goed kunnen preken. Natuurlijk. Goed kunnen besturen. Uiteraard. Pastoraal nabij zijn. Geestelijken begeleiden. Gelovigen inspireren. Oecumenisch kunnen opereren. De kerk vertegenwoordigen in de samenleving. Theologisch onderlegd zijn. Besluitvaardig, maar niet autoritair. Een verbinder zijn. Gevoel hebben voor humor en liturgie en natuurlijk weten de mijter op de juiste momenten op en af te zetten – die laatste vind ik zelf nogal belangrijk”, aldus tweede vicaris Michael van den Berg in zijn homilie bij de Mis die aan de verkiezing voorafging. Het zorgde voor een brede grijns bij alle bezoekers. Michael zelf was niet verkiesbaar omdat hij vrij recent tot priester werd gewijd. Dat gaf hem ook wat meer vrijheid om zonder verborgen agenda te spreken en het allemaal wat luchtiger te houden.
Plechtige stilte
De verkiezing werd gedragen door een stilte die niet beklemde maar wel het belang van deze dag droeg. Na het voorlezen van de naam van de kiesgerechtigde ontving deze een stembriefje en liep naar de sacristie waar zij of hij een naam invulde. Nadat alle stembriefjes waren verzameld, werd de uitslag door de voorzitter van het Stembureau voorgelezen. Bij de eerste stemronde bleek al snel dat Erna Peijnenburg, pastoor van Alkmaar en Enkhuizen, tot de favorieten van het Kiescollege behoorde. Er werden stemmen geturfd en de spanning was voelbaar. Bij de tweede stemronde volgde de ontlading. Nadat voor de tiende keer de naam van Erna Peijnenburg viel, volgde een luid applaus. Habemus episcopa! Alhoewel vrouwelijke priesters al meer dan 25 jaar volledig vertrouwd zijn binnen de Kerk besefte iedereen dat er vandaag ook geschiedenis werd geschreven met de keuze voor de eerste vrouwelijke katholieke bisschop.
Aanspreektitel
Na de formele confirmatie van de rechtsgeldigheid van de verkiezing door de aartsbisschop van Utrecht heeft bisschop-elect Peijnenburg de bestuurlijke bevoegdheid van de twee tijdelijke vicarissen overgenomen. Met als eerste opdracht om na te denken over haar opvolger als pastoor van Alkmaar en Enkhuizen. Ook interviews met Een Vandaag radio en Hart van Nederland kwamen op haar pad. Vier dagen na de verkiezing zat het organiserend comité alweer aan tafel om de bisschopswijding op 10 oktober door te spreken. Wat te doen met de buitenlandse gasten, hoe ziet de liturgie eruit en waar houden we de receptie na afloop? We stomen in sneltreinvaart door naar de bisschopswijding, het laatste bedrijf in een enerverend drieluik. God zij geloofd!