Waarom hebben wij rituelen nodig? Over rituelen in leven en liturgie

Hoe gaan we om met de onvermijdelijke onzekerheden in ons leven? En met de onrust in de wereld? Wat helpt ons dan om bij te dragen aan verbinding tussen mensen? 

Auteur: Leonie van Straaten is assisterend Pastoor in de Oud-Katholieke Parochie Eindhoven en studentenpastor op het Oud Katholiek Seminarie.

Nadenken over rituelen 

Dit zijn vragen waar ik mee leef en die me bewust maken van het belang van rituelen. In het nadenken over rituelen ga ik in deze bijdrage dieper in op twee vragen: Wat zijn rituelen en waarom hebben we ze nodig? Het is een bijdrage over liturgie, maar de eerste vraag ‘wat zijn rituelen?’ overstijgt het gebied van de liturgie. Rituelen beginnen immers dichtbij. Daarom gaat het in deze bijdrage over rituelen in het leven én in de liturgie. Dat is zinvol, omdat leven en liturgie onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. 

Wat zijn rituelen? 

Rituelen in het leven 

We kunnen in het leven niet zonder rituelen. Een ritueel is iets anders dan een gewoonte. Ons dagelijks leven bestaat uit talloze gewoontes: de wijze van opstaan in de ochtend, de volgorde van handelingen voordat je de deur uitgaat, enzovoort. Gewoontes zijn belangrijk voor ons, omdat het heel vermoeiend zou zijn om iedere dag opnieuw na te gaan denken over alles wat je doet. Ze bieden rust en regelmaat.   

Rituelen en gewoontes worden weleens met elkaar verward. Maar met rituelen is het anders dan met gewoontes. Bij een ritueel gaat het over betekenis geven aan wat er in het leven gebeurt. Wij mensen verlangen immers naar zin en we hebben het nodig om stil te staan bij belangrijke momenten in het leven. Door die momenten met een ritueel te begeleiden en dit met anderen te delen geef je er gezamenlijk betekenis aan. Dit klinkt misschien groot, maar het begint klein.  

Een voorbeeld: het naar bed brengen van een kind kent meestal een ritueel. Dat kan natuurlijk functioneel worden opgevat, maar dan ga je al snel voorbij aan wat er voor het kind op het spel staat. En er zijn gelukkig veel volwassenen die dit aanvoelen. Het ritueel is dan een volgorde van handelingen volgens een vast patroon, waarbij de overgang van de dag naar de nacht op een vertrouwenwekkende wijze wordt begeleid. De volwassene die het kind naar bed brengt, drukt door dit ritueel met altijd terugkerende woorden en gebaren uit: ‘Je bent veilig, ook in het donker van de nacht. Ik ben bij je, vertrouw me maar.’ 

Een definitie 

Dit voorbeeld is een bruggetje naar de definitie van een ritueel: een manier van handelen die anders is dan andere handelingen, doordat ze krachtiger is en meer betekenis krijgt. Rituelen verlopen meestal volgens een vast patroon. Met een ritueel maken mensen elkaar iets duidelijk en dit wordt met meer dan alleen woorden uitgedrukt. Er worden gebaren gemaakt of voorwerpen gebruikt. 

Deze definitie is goed toe te passen op het voorbeeld van het naar bed brengen van een kind. Het ritueel verloopt volgens een vast patroon, want na het praktische klaarmaken voor de nacht volgen handelingen die het mentale klaarmaken voor de nacht begeleiden. Een boekje lezen, enkele vragen over de dag stellen, een liedje zingen of een muziekje aanzetten. Een aai, een kusje, een kruisje. Zo wordt de overgang van het samen zijn in de dag naar het alleen zijn in de nacht begeleid. Er is verbinding en er groeit veiligheid. Die veiligheid verdiept zich in de loop van de tijd door de herhaling van het ritueel. 

Het voorbeeld is dichtbij gekozen, maar we kennen natuurlijk ook veel maatschappelijke rituelen zoals dodenherdenking, Koningsdag, carnaval, een voetbalwedstrijd, de onthulling van een monument.  

Rituelen in de liturgie 

Voor rituelen in de liturgie geldt als uitgangspunt dezelfde definitie als hierboven is benoemd.. Iets anders uitgedrukt: een ritueel is een vast handelingspatroon dat een symbolische betekenis krijgt. 

Binnen de liturgie gaan bij een ritueel altijd taal, voorwerp en handeling samen. In liturgische taal verwoord: in een ritueel komen symbolen, symboolhandelingen en symbooltaal samen.  

Deze verwoording vraagt om iets meer uitweiding over de drie elementen.  

• Een symbool is een voorwerp, dat iets herkenbaars uitdrukt, maar in een speciale context (van liturgie) een bijzondere betekenis voor mij krijgt. Een bekend symbool in de liturgie is water. Water is een dagelijks gebruiksvoorwerp: het lest onze dorst, het wast ons schoon, het koelt ons af. Binnen de liturgie krijgt water een bijzondere betekenis als gewijd water. Bijvoorbeeld als wijwater bij het doopsel. Dan verwijst het water naar de doortocht, een opnieuw geboren worden door de dood naar het leven.  

• Een symboolhandeling is een concrete handeling die herkenbaar is, maar die door de context een bijzondere betekenis voor mij krijgt. Anders dan een daad, gebeurt een handeling bewuster. Een daad is concreet en eenduidig. Een handeling is een proces. Denk bijvoorbeeld aan de kerkgang: dat is een symboolhandeling die uiteen valt in meerdere momenten: je bereidt je voor door je mooi aan te kleden (de zondagse kleding, want ‘je gaat bij Jezus op bezoek’, zo leerde ik als kind), je kijkt uit naar de gemeenschap (wie zal er vandaag zijn?) en naar het geestelijk voedsel dat je mag ontvangen. In de gebeden, de preek en – in een eucharistieviering – ook in het ontvangen van de communie. Natuurlijk kan dit alles ook verwateren tot een enkelvoudige daad, daarmee verliest het de diepere betekenis en wordt de kerkgang een sleur. Dan is het tijd voor bezinning op wat je eigenlijk aan het doen bent. 

• Symbooltaal is als het ware een tweede taal, zoals Huub Oosterhuis zei. Het is gewone taal, die in de context van de liturgie verwijst naar wat onzegbaar is. Zo worden woorden meerduidig en roepen ze een wereld ‘achter de woorden’ op. De eerste taal is de taal van heldere logica, objectieve informatie en exacte wetenschap. Die taal is nodig, want zo kunnen we met elkaar in de wereld communiceren en begrijpen we elkaar. Maar als het gaat over dood en leven, over God en liefde, dan is die eerste taal ontoereikend. Daar hebben we een tweede taal voor nodig, die met beelden en gelijkenissen tast naar een andere werkelijkheid en die ook door de taal kan oproepen. Dat is de taal van de liturgie. 

Waarom hebben wij rituelen nodig? 

Rituelen zijn heilzaam 

Rituelen bieden heelheid en verbinding. Dat is heilzaam vanwege onze eigen kwetsbaarheid en vanwege de wereld die onveilig is en waarin we steeds meer op onszelf zijn aangewezen. Rituelen bieden geen zekerheid, maar wel heelheid en daarmee veiligheid en verbinding. Er zijn veel mensen die niet weten waar ze veiligheid aan kunnen ontlenen en hoe ze met anderen in verbinding kunnen komen. Rituelen helpen daarbij. Onze kerkelijke rituelen zijn laagdrempelig: de deur staat open, er staat een gastheer of gastvrouw klaar die jou een plaats geeft en een en ander toelicht. En de rituelen zijn uitnodigend: doe maar mee, als je wilt. Wie heeft dat niet ervaren bij een eerste bezoek aan een oudkatholieke viering? Laat ik nog wat dieper ingaan op de twee genoemde aspecten: veiligheid en verbinding. 

Veiligheid 

Het leven kent onzekerheden en dat maakt ons hart onveilig. Denk maar aan onze eigen eindigheid: we weten niet hoe en wanneer ons aardse leven haar einde vindt. Dat brengt existentiële vragen met zich mee, vragen die over ons leven gaan. We zijn kwetsbaar, er is niet op alle vragen een helder antwoord. In die onveiligheid en kwetsbaarheid is het belangrijk niet geheel op onszelf aangewezen te zijn. Rituelen bieden hierbij een soort van voertuig, om onze weg in het leven te zoeken en te vinden. Emoties en gedachten worden door een ritueel gekanaliseerd, waardoor geen van beiden de overhand krijgt. Alle emoties en gedachten mogen er zijn, maar ze zijn niet bepalend. Rituelen dragen ons op onze levensweg door hoogte- en dieptepunten. Ze geven houvast, zonder dat de onzekerheid en de kwetsbaarheid verdwijnt. Want veiligheid is iets anders dan zekerheid – die kan niemand gegeven worden. 

Verbinding 

Rituelen kun je in je eentje doen. Je ochtendgebed of het gebed voor het slapen gaan zijn daar een voorbeeld van. Deze rituelen helpen om in verbinding te zijn met jezelf en met God, de Bron van leven. Als je rituelen samen doet, zoals in de liturgie, komt er een dimensie van verbinding bij: met jezelf, met God én met andere mensen. Mijn ervaring is dat dit mijn leven voller maakt en ik dankzij die rituelen samen met anderen steeds opnieuw de kans krijg mijn geloof te verdiepen en te verbreden.  

Bronnen die gebruikt zijn, aanbevolen voor verder lezen: 
Ko Joosse, Wat is liturgie? Liturgiecatechese 2, Uitgeverij van Berne, Heeswijk 2007 
H.A.J. Wegman, Riten en mythen Uitgeverij Kok, Kampen 1991 
G. Lukken, De onvervangbare weg van de liturgie, Uitgeverij Gooi en Sticht, Hilversum 1980