Theologische gedachten over bisschop-elect Erna Peijnenburg
Een vrouw en iemand die pleit voor inclusiviteit. Dat zijn, kort samengevat, de accenten die in de media te horen en te lezen zijn sinds Erna Peijnenburg tot bisschop van Haarlem werd gekozen. En terecht. Als tweede vrouwelijke oud-katholieke bisschop (na bisschop Maria Kubin in Oostenrijk) neemt Erna plaats in een inmiddels lange rij van vrouwelijke bisschoppen in de kerken waarmee wij in kerkelijke gemeenschap leven. Denk aan de vele vrouwelijke bisschoppen in de anglicaanse wereldgemeenschap. En inderdaad: bisschop Erna zet zich in voor inclusiviteit. Ze is ervan overtuigd dat er in de kerk plaats is voor mensen in al hun verscheidenheid.
Naast deze terechte accenten, wil ik in deze bijdrage het profiel van bisschop Erna graag aanvullen vanuit een theologisch perspectief. Ik doe dat als een van haar priesters (priester van het bisdom Haarlem) en als oud-katholiek theoloog (rector en docent aan het seminarie). Ik doe het ook als iemand die een tijdlang parochiaan van haar is geweest in de parochie Alkmaar en als iemand die door de jaren heen veel met Erna gesproken heeft. De impressies die ik hier geef, zijn dus gebaseerd op een reeks van ervaringen, die ik hier op een theologische manier zal analyseren.
Bijbel: verhalen van bevrijding
Het eerste dat we van bisschop Erna moeten weten, is dat zij is opgeleid aan de toenmalige rooms-katholieke theologische universiteit te Amsterdam (KTUA). Een belangrijk kenmerk van het onderwijs aan de KTUA was een specifieke manier van bijbellezen, vergelijkbaar met de bijbeluitleg aan de toenmalige theologische faculteit van de Universiteit van Amsterdam. Het voert te ver om die vorm van bijbeluitleg hier toe te lichten (al zou dat wel interessant zijn). In elk geval heeft deze opleiding ertoe geleid dat de theologie en spiritualiteit van bisschop Erna sterk gekleurd wordt door de bijbelse verhalen over God en mensen.
De manier waarop bisschop Erna de bijbelse verhalen leest, is vervolgens mede gekleurd door de bevrijdingstheologie. Dat is een vorm van theologie waarbij je in elk aspect van bijbel en traditie probeert te ontdekken wat daarin het bevrijdende aspect is. In het boek Exodus kiest God voor een slavenvolk. En God leidt dat slavenvolk uit naar de vrijheid. In het Nieuwe Testament identificeert God zich met een mens (op zich al bijzonder) en dan nog specifiek met een dienende en lijdende mens. En God leidt die mens, Jezus Christus, door verwerping en dood naar de verrijzenis. Bevrijdingstheologie leest in zulke verhalen vooral twee dingen. Ten eerste een teken van hoop: er is redding, verlossing, bevrijding mogelijk voor ieder die in een verdrukte positie zit. Ten tweede de oproep om je in te zetten voor mensen in zo’n verdrukte positie.
In preken en herderlijke brieven van bisschop Erna zullen we deze accenten tegenkomen. Respect voor de bijbeltekst en vervolgens een toepassing die probeert recht te doen aan mensen, vooral mensen die het geestelijk of materieel moeilijk hebben. Binnen het bisdom Haarlem zullen we daar trouwens niet verrast door zijn, want ook bisschop Dick Schoon is opgeleid in Amsterdam (aan de UvA) en heeft vergelijkbare accenten gelegd.
Een visie op de kerk
Een tweede kenmerk van bisschop Erna’s theologische profiel is haar visie op de kerk. In de oud-katholieke theologie gebruiken we daarvoor het woord ‘ecclesiologie’. Dat is een vakterm die niets anders betekent dan de theologische ‘leer’ (logie) over wat het betekent om ‘kerk’ (ecclesia) te zijn. Zulke vaktermen zijn niet belangrijk. Wel belangrijk is dat oud-katholieken zich ervan bewust blijven dat er een specifieke oud-katholieke visie op de kerk bestaat. De oud-katholieke interpretatie van katholiek christen-zijn ligt aan de basis van ons bestaan als zelfstandig kerkgenootschap én als beweging binnen de oecumenische gemeenschap van kerken.
Een belangrijk aspect van onze visie op de kerk is dat het woord ‘kerk’ niet slaat op de kerkleiding, of op een organisatie of kantoor, maar op alle gedoopten. Samen zijn wij de kerk. Binnen de kerk – binnen de gemeenschap van gedoopten – zijn er verschillende taken, rollen, functies, ambten. Erna heeft altijd graag de taak van pastoor, en daarmee het ambt van priester, willen bekleden. Niet om zichzelf af te zonderen van de rest van de gemeenschap van gedoopten. Maar om temidden van die gemeenschap de Bijbel te mogen voorlezen en uitleggen en voor te gaan in het sacrament dat ons allen samenbindt: de eucharistie. En om al die andere taken te vervullen waarin een priester mensen nabij kan zijn, en kan helpen om de gemeenschap draaiende te houden en vruchtbaar te maken.
Een visie op parochies
Bisschop Erna heeft oog voor de diversiteit van parochies. Na haar jarenlange parochie-ervaring in de rooms-katholieke kerk heeft ze in de oud-katholieke kerk, naast het jongerenpastoraat, ervaring opgedaan met het pastoorschap in Alkmaar, Mijdrecht en Enkhuizen. Drie heel verschillende gemeenschappen. Erna heeft oog gehad voor de eigenheid van elke afzonderlijke gemeenschap. Ze drukt niet haar eigen voorkeuren op een parochie, maar ontdekt eerst wat binnen de parochie speelt en probeert daar vervolgens actief vorm aan te geven. Naar binnen en naar buiten toe: pastoraal/liturgisch en diakonaal/maatschappelijk. Die ervaring en dat inzicht neemt zij mee als bisschop. De parochies van het bisdom Haarlem zullen in haar een bisschop vinden die meedenkt, die ingaat op de lokale situatie, en die met een optimistisch én realistisch oog naar de parochies zal kijken. Dezelfde bijdrage zal ze ook leveren aan het bestuur van de landelijke kerk, wanneer gezamenlijk over de toekomst van kerk en parochies wordt nagedacht.
Bisschop Erna staat van harte binnen de katholieke traditie. Hoe kan het ook anders voor een voetbalfan, die speelde bij een club waarvan het voetbalveld pal achter een enorme rooms-katholieke kerk ligt (kijk maar eens in Noord-Scharwoude). Erna heeft nooit aangeschopt tegen de katholieke traditie waarin zij is geworteld. Binnen de rooms-katholieke variant van de katholieke traditie kreeg ze als vrouwelijke pastor steeds minder ruimte. Dat heeft haar overgang naar de oud-katholieke kerk bepaald. Maar zoals het in onze Duitse zusterkerk wordt genoemd: dat is eerder een ‘Bistumswechsel’ (het veranderen van bisdom) dan een breuk met de katholieke traditie. In haar bisschop-zijn zal zij – op haar manier – niets anders willen zijn dan een katholieke bisschop.
Verbinding zoeken
Samen zijn we kerk, want God brengt ons door de heilige Geest samen in het lichaam van Christus. Dat zijn niet alleen mooie woorden, ze drukken ook een mooie werkelijkheid uit: de werkelijkheid van verbinding.
In een tijd waarin de samenleving, inclusief kerken, lijkt te worden verscheurd door benadrukking van tegenstellingen, ziet bisschop Erna het belang van verbinding. Verbinding tussen parochies, bisdom en landelijke kerk. Verbinding tussen geestelijken, in de oecumene, met mensen binnen en buiten de kerken, met ieder met wie we samen kunnen optrekken om te werken aan Gods Koninkrijk.
Erna vertelde me dat haar bisschopsring een afbeelding zal dragen van drie ringen die in elkaar grijpen. Symbool voor de drie-enige God en voor de verbinding waar alle leven niet zonder kan. Hoe toepasselijk: dit symbool is ook afgebeeld in een raam van haar kathedraal, beneden in de ingangshal.
Luisteren en spreken
Als laatste kenmerk van bisschop Erna’s theologische profiel wil ik haar pastorale insteek benadrukken. Erna is iemand die niet alleen aandacht heeft voor de kerk en de parochies, maar ook voor het persoonlijke verhaal van ieder mens. Ze kan goed luisteren. En na dat luisteren kan ze zinnige feedback geven. Die kwaliteit – echt iets voor een pastoor – zal ze ook in het bisschopsambt meenemen. Ze zal luisteren naar parochianen en priesters. Dat laatste – het pastoraat voor de priesters – wordt wel eens genoemd: ‘pastor pastorum’ (herder van de herders). Die rol zal ze serieus nemen. Haar luisterende houding zal ook ten goede komen aan haar rol in het bestuur van de landelijke kerk.
Eerst luisteren en daarna niet bang zijn om iets te zeggen. Die combinatie is een gave. Net zoals ze er altijd voor open staat om advies te vragen – én daarna de moed en het inzicht heeft om haar eigen beslissing te nemen. Een gezonde combinatie voor bisschoppelijk leiderschap.
In de kracht van de Geest
In deze bijdrage heb ik enkele theologische lijnen geschetst van de persoon, theoloog, pastor en priester Erna Peijnenburg. Op deze manier is ze priester geweest en zal ze bisschop zijn. Dat ze daarbij niet alles perfect zal doen, spreekt vanzelf. Want niemand is perfect. In zijn preek bij de bisschopsverkiezing heeft de tweede vicaris, pastoor Michael van den Bergh uit Amsterdam, benadrukt dat het bij de bisschopskeuze niet gaat om iemand die perfect voldoet aan alle eisen en wensen. Het gaat om de vraag aan wie wij dit ambt toevertrouwen. Het gaat dus om een totaalbeeld: zoals pastoor Erna tot op heden was, zo ontvangen we haar als onze bisschop. Met de nodige extra kracht van de heilige Geest, waarom we bij de bisschopswijding zullen bidden, en die door de bisschopswijding haar deel zal worden. Ten goede van ons allen als kerk, als parochies en als personen.
Mattijs Ploeger