De ruim vijfhonderd ooggetuigen van de wijding van Erna Peijnenburg tot de 19de bisschop van Haarlem reageerden zaterdagmiddag met een daverend applaus op de presentatie van consecrator aartsbisschop Bernd Wallet van Utrecht van de nieuwe herder van het Noord-Hollandse bisdom. Het was het tweede bedrijf in een drieluik dat begon met de gezongen Vespers op vrijdag 9 oktober en werd afgesloten met de inbezitneming van de bisschopszetel door bisschop Erna in de kathedrale kerk van de HH. Anna en Maria op zondagmiddag 11 oktober. “God blijft steeds scheppend met ons bezig”, aldus de kersverse bisschop bij het slotstuk van drie veelbewogen dagen over haar wapenspreuk.
Door: Jan Willem Wits
Fotografie: Wordt z.s.m. aan het artikel toegevoegd
Toeristen en andere toevallige voorbijgangers reageerden nieuwsgierig op de uitnodigende muziek van de Beverwijkse Harmonie Kapel die voorafgaand aan de wijding ook buiten goed te horen was. ‘Wat is er aan de hand’, was een veelgestelde vraag bij de kerkdeur, en ‘mogen we even komen kijken?’ Dat laatste was helaas niet mogelijk maar er werd steevast even enthousiast als verrast gereageerd op de melding dat de wijding van een vrouwelijke katholieke bisschop op handen was. ‘Wat leuk! Geweldig!’ “Ik droomde weleens dat mijn orkest bij een gelegenheid als deze zou kunnen optreden, maar heb nooit verwacht dat het er echt eens van zou komen”, zou Erna, die al twintig jaar actief is in de harmonie als lid van de slagwerksectie, er later in de dienst zelf over zeggen.
Geschiedenis
Dat kort voor aanvang van de dienst de zon de druilerige ochtend doorbrak en in de omgeving van Haarlem zelfs een regenboog aan de hemel stond, maakte wel duidelijk dat God zag dat het goed was. Voor even was de magnifieke Grote of Sint-Bavokerk in de binnenstad weer even de bisschopskerk van Haarlem. Alles in de Bavo, waarvan de eerste bouwstenen teruggaan tot 1370, ademt geschiedenis uit. Zoals de borden die melden dat wereldberoemde componisten als Wolfgang Amadeus Mozart (tien jaar oud) en Georg Friedrich Händel eens op het immens grote kerkorgel speelden. Dat anno 2026 voor het eerst een vrouw als de nieuwe bisschop van Haarlem aantrad, vat precies samen wat de Oud-Katholieke Kerk wil zijn: continuïteit en vernieuwing als twee waarden die elkaar niet bijten maar juist hand in hand gaan en elkaar versterken. Op de voorspelbare vragen die bisschop Erna van alle journalisten kreeg over haar vrouw-zijn, antwoordde ze steeds nuchter: “Ach, de tijd was er gewoon rijp voor.”
‘Nog?!’
Ook deken Robert Frede, die tijdens de Vesperdienst op vrijdag een overweging verzorgde, ging in op de samenhang tussen verleden, heden en toekomst. ‘Is het nog wel nodig om een nieuwe Haarlemse bisschop te kiezen?’, kreeg hij in de afgelopen maanden regelmatig te horen. Vooral dat woordje ‘nog’ stoorde hem. Ja, in de kerk is er de afgelopen vijftig jaar veel veranderd. De volkskerk van weleer heeft plaatsgemaakt voor kleinere gemeenschappen. Maar wat een kerk aan gelovigen en de samenleving te bieden heeft, valt niet samen met statistieken. Frede ziet bovendien hoopvolle tekens, zoals de toenemende belangstelling van (jong-)volwassenen. Het kiezen van een nieuwe bisschop is een teken van geloof in de toekomst en het blijvende vertrouwen op Gods genade. We gooien de handdoek niet in de ring maar gaan verder met een nieuwe herder, trouw aan Gods belofte: Ik zal er zijn.
Ensemble
Alhoewel de Vespers met elementen uit de Anglicaanse koormuziek-traditie de opmaat vormden van een bisschopswijding in de Oud-Katholieke Kerk kreeg het toch een oecumenische glans door de muzikale ondersteuning van het Vocaal Theologen Ensemble onder leiding van dr. Hanna Rijken. Hanna is naast musicus en wetenschapper ook predikant van de Protestantse Kerk in Nederland, net als veel andere leden van het Ensemble. Het was alsof de wijding van zaterdag alvast werd ingezongen door een bont predikantengezelschap, dat de uitnodiging om mee te doen aan de ‘wijdingsdriedaagse’ als heel bijzonder had ervaren.
Historisch moment
De dag van de wijding begon voor de bisschop-elect al met een live interview met het Radio 1 Journaal van de NOS. Bisschop Erna noemde haar verkiezing een “enorme eer” en merkte dat heel veel mensen van binnen en buiten de kerk het heel hoopvol vinden dat er nu voor het eerst een vrouw als bisschop ook op die positie een gelijkwaardige rol binnen de kerk mag vervullen, iets waar de kerk al 25 jaar eerder de deur openzette en nu werd verzilverd. Zij sprak daarom van een “historisch moment”, wat door de NOS ook werd overgenomen in de kop van een nieuwsbericht dat later die dag online werd gezet. Bisschop Erna sprak de hoop uit vooral een verbinder te mogen zijn, ook door op een bemoedigende wijze over vrede, rechtvaardigheid en een betere wereld te (s)preken.
‘Totaalpakketje’
Met de transformatie van de Grote of Sint-Bavokerk van een protestantse kerk in een katholieke kathedrale ruimte, geschikt voor wijding en eucharistie, was al op vrijdagochtend begonnen. Ook op zaterdag werd gesjouwd, gezongen, gerepeteerd en getest. Rond 13.00 uur klonk het startschot voor een meer dan twee uur durende kleurrijke dienst vol inspirerende, meditatieve, ontroerende en soms ook emotionele momenten langs de lijnen van de vaste liturgie voor de wijding van een bisschop. Emeritus-pastoor Grete Verhey, de eerste vrouw die in 1996 in de Oud-Katholieke Kerk van Nederland de diakenwijding ontving, stond in haar preek stil bij de wapenspreuk van de nieuwe bisschop, ‘Steeds herschept Gij ons hart’ naar een passage in het Bijbelboek Ezechiël. Vooral dat woord ‘steeds’ sprong er voor Verhey uit. Leven is voortdurend in verandering zijn. Het is groeien, steeds opnieuw. Soms worden mensen vastgepind op een beeld dat anderen van hen hebben. Maar ieder mens is een unieke optelsom van eigenschappen, soms ook in een wisselende samenstelling. Dat gold volgens Grete Verhey ook voor de nieuwe bisschop. “Je bent niet gekozen vanwege je mooie Schriftbenadering of je pastorale gaven, niet omdat je een vrouw bent of omdat je mensen kunt verbinden. Het is, wat oneerbiedig gezegd, een ‘totaalpakketje’ dat het bisdom met de keuze voor jou heeft gekregen.” Zelfs hoe wij onszelf zien, is soms diffuus. Het is zoals Psalm 139 zegt: wij zijn geliefd en gekend door God, dieper dan wij onszelf kunnen kennen.
Slotprocessie
Het hart van de dienst op zaterdag was de eigenlijke bisschopswijding die begint met enkele vragenreeksen en officiële verklaringen, de Hymne tot de heilige Geest, de Geloofsbelijdenis en de Litanie van alle heiligen – waarbij de kandidaat-bisschop ‘plat ter aarde’ ligt – steevast een van de favoriete beelden van fotografen. Met het opleggen van de handen door de aanwezige bisschoppen uit binnen- en buitenland en het wijdingsgebed wordt de kern van de wijding geraakt. Aansluitend volgt de zalving, het overreiken van het evangelieboek en de tekenen van het bisschopsambt zoals het borstkruis, de ring en de mijter. En dan ben je opeens een bisschop rijker! De eerste vredesgroet van de nieuwgewijde bisschop geldt als een soort bekroning van de wijding en bevrijding uit de lange reeks aan vaste rituelen, door de aanwezigen daarom begroet met applaus. De bisschop kan daarna ook meteen aan de slag als voorganger in het vieren van de eucharistie, waarbij het uitreiken van de communie door de kersverse bisschop aan geliefden, familie en vrienden vaak tot de meest ontroerende momenten behoort. Toch zorgde bisschop Erna aan het slot van de viering nog voor een verrassing die minstens evenveel ontroering opriep: hand in hand met haar echtgenoot en grote liefde Henk liep ze mee in de slotprocessie.
Flinke tikken
Omdat de bisschopswijding niet in de eigen kathedraal van de bisschop plaatsvond, was er zondagmiddag nog een derde dienst nodig om de ontvangst van een nieuwe bisschop van Haarlem helemaal af te ronden: de intronisatie of de ingebruikname van de bisschopszetel (kathedraal is Latijn voor zetel). Na de muzikale Vespers op vrijdag en de pontificale pracht en praal op zaterdag vond op zondagmiddag nog een meer intieme en informele ontmoeting van de nieuwe bisschop plaats met ‘haar’ geestelijkheid en gelovigen uit het bisdom, samen nog steeds goed voor zo’n honderd aanwezigen. Deze Vespers begonnen met drie flinke tikken van de bisschop op de kerkdeur waarin zij haar komst aankondigde en ze daarna werd begeleid naar haar vaste zetel in de kathedrale kerk. Opnieuw stond de wapenspreuk van bisschop Erna centraal, ditmaal in een overweging die zij zelf verzorgde.
Slijtage
Gods belofte om een versteend hart te vervangen door een levend hart leert ons dat er in tijden van rouw, verdriet en tegenslag niet altijd sprake hoeft te zijn van een blijvend litteken dat slechts langzaam heelt. Er kan ook opeens licht doorbreken zoals dat gebeurde bij de verrijzenis van Jezus en vooral tijdens Pinksteren toen de heilige Geest van het ene op het andere moment een nieuwe richting aangaf aan de leerlingen van Jezus die daarvoor nog volop gevangen zaten in angst en onzekerheid. Die belofte van een levend hart kan ons in deze tijd bemoedigen nu er zo veel sprake is van verharding en polarisatie, aldus bisschop Erna. “God blijft steeds scheppend met ons bezig en maakt daardoor nieuw leven mogelijk.” Daardoor kunnen we volgens de 19de bisschop van Haarlem ook als kerk de toekomst hoopvol tegemoet gaan, vanuit het geloof dat het hart van de kerk niet vastloopt door stagnatie en slijtage maar steeds wordt herschapen en we geïnspireerd door de heilige Geest nieuwe wegen durven inslaan.
“God, wil in ons een zuiver hart herscheppen; ontneem ons uw heilige Geest niet”
(Gebed tijdens de Vesperdienst)